søndag 27. november 2016

Takke og Julebakst (fjerde oppdrag)

Vi har hatt vår fjerde samling med tema korn, mjøl og bakst. Her hadde vi ein god arbeidsøkt med lefsebakst, flatbrød, hardingar og søst. Det var god stemning heile kvelden med mange ivrige og bakeglade studentar frå MKK. I etterarbeid til denne samlinga fikk vi i oppgåve å lage enten flatbrød eller lefse på takke i tillegg til ein annen tradisjonsbakst. Eg valte å lage lefser og sjakkruter.

Fakta om korn
Kornproduksjon er ein viktig del av jordbruket i Norge.
Kornet regnes som verdens viktigaste matplante til både dyr og menneske (Kjeldsen,2016). Den første kornhaustinga tok til på den fruktbare halvmånen (områda frå Jordandalen gjennom Syria og Tyrkia og austetter til Irak) for ca. 20 000 år sida. For 10 000-12000 år sida skjedde det ei forverring av klimaet i Midtausten. Dette gjorde at kornet måtte lagers over lengre periodar. Dermed måtte vi menneske busette oss og vi begynte dermed å dyrke eige korn. Korndyrkinga kom til Norge i steinalderen for ca. 4000-4500 år sida. Her i landet er det hovudsakleg bygg, kveite, havre og rug som det blir dyrka mest av. Før i tida dyrka man kornet sitt sjølv eller kjøpte det frå ein som dyrka det. Det vart brukt i kvardagsmaten som graut eller flatbrød og lefse (Bjørnstad,2005).

Lefser:
Meg som er i full gang med lefsebakst. Foto: Tove Nedrevold(mamma)

Lefsebakst er ein gammal tradisjonsbakst.
Den eldste forma for bakst som man kjenner til er takkebaksten. Da bekkekverna kom  1200 talet og man fikk tilgang  finmalt mjøl, vart det baka brød  ei ved fyrt steinhelle. Etterkvart som poteta kom  1700 tallet fikk man også laga seg mjuke potetlefser. 
Økonomi og tilgang  kunnskap spelar ei stor rolle når man snakkar om kaker og tradisjonar rundt 
dette matemnet (Nordjorde,2010) Lefsebakst var ofte byttearbeid mellom gardane.
Bakstkonene møttest tidlig på dag og det var liv og ståk fram til kvelden. Flatbrød var også ein 
vanleg bakst  takke som blei brukt til kvardagsmat. Lefsene derimot var festmat og det finnes 
fleire variantar av lefseoppskrifter. (Sæter,P,2004) Lefseoppskriftene var ofte ein hemmelegheit som bakstekonene heldt på. Gav man vekk 
lefseoppskrifta si kunne man risikere at man fant den igjen  ein heilt annen måte, og at man mista sitt "varemerke". (Nordfjorde,2010) Oppskriftene har endra seg mykje frå før i tida. No blir det brukt mest fint kveitemjøl i lefsebakst mens før var det ofte brukt grovt havremel.(Sæter,P,2004)

Oppskrift (utlevert på samling)
Lefser (36 stk)
1 l kulturmjølk
1 l heil mjølk
2 ½ ss hjortesalt
2,3 kg kveitemjøl

Bakemjøl:
Sikta kveitemjøl (2/3)
Semulegryn (1/3)

Framgangsmåte:
Begynn med å lage deiga. Her er det lettast å arbeide med deiga om varene er rom temperert. Bland ingrediensane  lista og rør godt. Deiga er stor  det er lurt å ha ein stor bakebolle. 
Deiga skal vere laus og litt våt. Vidare deler man deiga i emner  100 eller 120gram. Legg deiga  eit brett/papir med sikta mjøl oppå og dekk brettet med plast. Dette for å unngå at 
emna tørker ut. Bakemjølet blandast, og brukast i rikelig mengder ved utbakinga.
Bileter frå lefsebakst. Deiga blir laga, vegd opp i emnnar. Skjevla ut og videre steikt på takke.
Foto Anna E.Dybvik og Tove Nedrevold 
 Når deiga er ferdig oppdelt er det klart for utbakinga. Før utbaking knar man deiga i hendene
med bakemjøl og klappar dei til runde emner. Vidare kjevlast emna  bakeunderlaget med
rikelig utbakingsmjøl. Børst av overflatemjølet og steik emna  høg, men ikkje maksimal
temperatur  takka. Steikast  begge sider til gylden farge, prikkane skal ikkje vere for
brune,  er varmen før høg. Lefsene leggast lagvis vridde handkle i ein stabel  10 stykkar.
Smørjing av lefser. Foto: Anna E.Dybvik og Tove Nedrevold
Siste steg er smørjinga av lefsene. Snu bunken med dynka lefser og begynn frå toppen. Her smørast det eit tynt lag  lefsene som brettes til ein firkant før man bretter over.

Smørkrem:
1/2kg margarin eller smør
1/2pk melis
2-3 ss sukker
Smørkrem rørast kvit og luftig.

Sjakkruter (Ilstad,2004)
Sjakkruter. Foto:Anna E.Dybvik


Ingrediensar:
250g kveitemjøl
100g melis
180g smør
2ts vaniljesukker
1ss kakao







Framgangsmåte:
Begynn med å blande kveitemjøl og melis. Smuldre inn mjukt smør og kna deiga saman. Når du har fått ein fin deig deler du deiga i to. I den eine delen skal vaniljesukker knas inn i deiga, mens i den andre delen skal det knas inn kakao. Da har man fått ein lys og ein mørk deigklump.
 
Nokre bileter frå baking av sjakkruter. Foto: Anna E.Dybvik
Lag vidare to lange pølse av den lyse deiga og deretter det same med den mørke. 
Legg den lyse pølsa ved sidan av den mørke og eit omvendt lag over slik man får eit sjakk mønster. La deiga stå kjølig i kjøleskapet i ca. 30 min til den har stivna litt. Vidare skjærer man opp skiver og legger dei på eit bakebrett. Sjakkrutene steikast i omnen på 175 grader i 10 min, avkjølast på rist. 

Vurdering:
Eg synes lefsebakst har vore kjekt og lærerikt. Eg har aldri laga det før så samlinga vi hadde no i november var den første. Lefsebakst er ein kjekk men tidkrevjande aktivitet. Eg lagde ei stor oppskrift slik eg fekk laga litt til jul også. Arbeidet vart litt og litt lettare for kvar ny lefse eg lagde. Det er greitt å ha ein person til når man lager lefser, så eg fekk litt hjelp av mamma. Eg forstår godt kvifor bakstkonene ofte samlast når dei skulle bake lefser. Eg synes resultatet vart bra sjølv om ikkje alle vart like bra. Lefsene smakte godt og eg trur dei eg fryste ned vill forsvinne fort. Det blir vanskelig å halde den u bløyta lefsa like heil til innlevering.
Sjakkruter har eg heller ikkje laga før, men det var artig å få prøve. Sjakkrutene gikk overraskande fort å lage og man trengte ikkje mange ingrediensar for å lage dei. Eg dobla deiga så eg fekk litt til jul der også. Ganske grei deig å doble når du først er i gang ,og man får mange kaker ut av den. Synes resultatet vart bra både på utsjånad og smak.


Litteraturliste:

Bjørnstad,Å(2005) Korn frå steinalder til genalder. Oslo:Landbruksforlag

Ilsatd,K(11.November.2004) Sjakkruter. Henta 27.November 2016 frå http://www.detsoteliv.no/oppskrift/sjakkruter  

Njordjore,B(2010) Go jolemat. Birkeland:2010 Bodil Nordjore

Sæter,P(2004) Mat og kosthald på sunnmøre. 1: Kompendium 1:Kompendium i matvitskap. (s.141-144) Volda: Høgskulen i Volda

Foto: Anna E.Dybvik og Tove Nedrevold